به گزارش خبرنگار انجمن میراث، در جلسه بررسی رسم الخط ترکمنی مورخه ی 1 /5/89 کتابچه ای حاوی مطالبی در مورد رسم الخط ترکمنی ، بيانيه انجمنها و جمعيت‏هاي فرهنگي تركمن صحـرا (رسم الخط مدوّن ضرورتي فوري، الفباي رسمي زبان تركمني و ... توسط استاد آنادردی عنصری تهیه و توزیع گردید که تقدیم شما خوبان می گردد.
رسم الخط زبان تركمني بر اساس الفباي عربي – فارسي و بعض قواعد نوشتاري آن
مصوب «كميته تخصصّي بررسي رسم الخط تركمني» - خرداد 1388
نشست ماهانه انجمن شعر و ادب تركمني ميراث گنبدكاووس
مرداد 1389
گردآوري و تنظيم مطالب: آنا دردي عنصـري

چاپ كتابچه با همكاري:
منصــور طبـري
حاج ولي محمد خوجه
چـركـز اونـق
حميـد سـارلي
همـراه سـارلي


فهـرست مطالـب
عنـوان صفحه
* بجـاي پيشگفتار..................................... 1
* بيانيه انجمنها و جمعيت‏هاي فرهنگي تركمن صحـرا (رسم الخط مدوّن ضرورتي فوري)....................3
* انه ديليم سايراسئن: قربان صحت بدخشان.........7
* نگاهي گذرا به پيشينه‏ي اصلاح رسم‏الخط تركمني..... 11
*گـزارش جمعبنـدي مصوبـات جلسـات 10‏ گانـه‏ي كميتــه تخصصي زبان‏شناسي تركمني............ 19
* كوتاه درباره‏ي «واج» و «همخوان‏هاي تركمني» و «هجا»..........32
* الفباي رسمي زبان تركمني........41
- واكه‏ها ......... 45
- همخوان‏ها........... 51
- كلمات دخيل.........53
* نمونه‏هاي نظم و نثر تركمني....... 57
* نمونه‏هايي از متن‏هاي تركي- تركمني با رسم الخط عربي........ 62

«نون والقلم ومايسطرون»
بجـاي پيشگفتار:
گزارشي كه پيش رو داريد چكيده ي بحث ها ومذاكرات «كميته تخصصي زبان شناسي تركمن» است كه از اواخر سال 1386 تا پايان خرداد 1388 در قالب جلسات ماهيانه ، پيرامون فوري ترين مباحث رسم الخط تركمني وقواعد نوشتاري آن مطرح بوده است.
به دليل نقش اثرگذار يك « رسم الخط » مدون و اصولمند وسازگاربا ويژه گي هاي فونه تيكي زبان تركمني در امر «آموزش زبان» و گسترش محصولات فرهنگي و از آنجايي كه اخيرا ً اخبارمسرت بخش صدور مجوز «آموزش زبان و ادبيات قومي» در دانشگاه هاي مناطق قومي نيز افق روشني در ارتقاء سطح آموزش زبان و ادبيات تركمني فرا رويمان گسترانده است ، اعضاء «كميته» با درك درست شرائط بر ضرورت حصول اجماع نظري و عملي حول محور «رسم الخط وقواعد نوشتاري» زبان تركمني تأكيد داشتند.
لذا «كميته تخصصي» دستيابي به توافق عمومي حول مسئله «رسم الخط وقواعدنوشتاري زبان تركمن» را دراولويت اول كاري خودگذاشت ودرمسيرنيل به اجماع نظري درمباحث مطروحه دو هدف را مدنظر قرارداد:
1- تشكيل جلسات با اكثريت نماينده گان انجمن ها وجمعيت هاي فرهنگي فعال تركمن.
2- هدايت جلسات درمسيردستيابي به وفاق نظري حول مسائل مطروحه خوشبختانه با مشاركت فعال و سازنده ي انجمن ها و نهادهاي فرهنگي تركمن، « كميته » طي ده نشست به اهداف اوليه ي خودنائل آمدودرپايان جلسات به جمعبندي مثبت وعملي مبني براجماع نظري درزمينه‏ي «رسم الخط تركمن و قواعد نوشتاري آن» دست يافت.
«كميته» معتقد است مصوبات وتوافقات بعمل آمده حول مسائل رسم الخط و. . .مي تواند به عنوان پايه ونقطه شروع مباحث مطروحه در زبان شناسي تركمن هاي ايران در آينده قرارگيرد. با اين رويكرد وبا هدف آگاهي از نقطه نظرات و پيشنهادات تكميلي كارشناسان و صاحبنظران زبانشناسي تركمن ، مصوبات « كميته تخصصي» درمعرض مطالعه و بررسي گذاشته مي شودتا انشاءا... با بهره گيري از نظرات وپيشنهادات سازنده ي دوستان بتوانيم نسبت به برگزاري سمينار درآينده تداركات لازم را فراهم آوريم.

كميته تخصصي بررسي رسم الخط تركمني
15/4/1388

بسم الله الرّحمن الرّحيم
بيانيه انجمن‏ها و جمعيت‏هاي فرهنگي تركمن صحـرا
(رسم الخط مدوّن ضرورتي فوري)
معضل نگارش كلمات تركي با حروف هجاي عربي پيشينه‏اي دير سال دارد. از آن هنگام كه محمود كاشغري در كتاب وزين خود «ديوان لغات الترك» براي املاي واكه‏هاي تركي با گرافيك عربي«نشانه‏»هايي را قرار داد، قريب به يكهزار سال سپري شده است. در اين ميانه‏ي طولاني امّا در دوره‏هاي مختلف و بنا به ضرورت، كوشش‏هاي كاتبان و اديبان براي ساماندهي امر «كتابت تركي با گرافيك عربي» هيچگاه متوقف نشد. اين «ضرورت را «نياز زمانه» ايجاب مي‏كرد. زيرا كه «ادب تركي» در جوشش و زايش بود و در نگارش محصولات ادبي خود در جستجوي «شاكله» اي بايسته‏ي جبلّت خود.
«ادب تركمني» و «اديبان تركمني» نيز از اين قاعده مستثني نبودند و در گذر زمان با اِتّساع ميدان «محصولات ادبي» و حدوث تغييرات وسيع در حوزه فرهنگ و سياست، «نياز» ديرينه سال، بيشتر و بيشتر خود را به اجتماع از جمله به نخبه‏گان و فعالين حوزه فرهنگ تركمن تحميل مي‏كرد.
وقوع انقلاب شكوهمند اسلامي و تحولات بعد از آن بويژه در دهة اخير در حوزة ادب تركمني منشأ اثرات بسيار مثبت شد. به جرئت مي‏توان گفت كه پروسة اصلاح رسم الخط زبان تركمني در ميان ايرانيان تركمن از فرداي انقلاب اسلامي شتاب بيشتري گرفت و تبديل به فرايندي شد كه در گذر از پست و بلند‏ها اكنون به نقطه‏ي اميدوار كننده رسيده است. نماينده‏گان انجمن‏ها و جمعيت‏هاي فرهنگي ادبي منطقه و كارشناسان زبان تركمني پس از قريب به دو سال تلاش مستمر و خسته‏گي ناپذير در خصوص اساسي‏ترين مسائل و قواعد نوشتاري سندي را آماده كردند كه بي‏ترديد راهگشا و راهنماي حركت‏هاي آتي در اين زمينه خواهد بود.
اين سند كه با عنوان « گزارش جمعبندي مصوبّات جلسات دهگانه ......................» تنظيم و تقديم شده است از نقطه نظر شكلي و محتوايي بر آمده از مجموعة شرائط ذيل بود:
- اصل 15 قانون اساسي و سياستگذاري‏هاي نظام جمهوري اسلامي و شورايعالي انقلاب فرهنگي در زمينة «آموزش زبان و ادب ويژه مناطق قومي» ضرورتاً ايجاب مي‏كند كه قوميّت‏ها از جمله تركمن‏هاي ايران در موضوع «امكانات و منابع آموزشي» خود از آمادگي لازم برخوردار باشند. اوليه‏ترين اين امكانات داشتن يك سيستم الفبايي و نگارشي قانونمند و مدّون است. بدون داشتن يك سيستم الفبايي و نگارشي ضابطه ‏مند و به تبع آن «منابع آموزشي مدون» سخن گفتن از اجراي اصل 15 قانون اساسي موضوعيتي نخواهد داشت.
- «موضوع آموزش زبان» و لزوم «داشتن سيستم الفبايي و نگارشي مدون» و «منابع آموزشي» و موضوعات مرتبط، مسائل كلان ايرانيان تركمن بوده و فراتر از چارچوب‏ها و منافع گروهي و طايفه‏اي و شخصي است. لذا معتقديم كه آن با ملحوظ داشتن ساز و كار‏هايي در گستره و وسعت مصالح قومي و مشاركت و همگرايي عمومي قابل حل است.
- درك عميق از دو نكته‏ي ياد شده بالا نقطه عزيمت مناسبي بود كه انجمن‏ها و جمعيت‏هاي فرهنگي- ادبي فعّال در منطقه بر آن اساس به يك «اجماع نظري» نائل شده و حركت تحسين انگيز خود را در قالب نشست‏هاي تخصصّي دهگانه ساماندهي نمايند. درك ضرورت‏هاي پيشگفته و همگرايي موجود، كارشناسان را در رسيدن به توافقات اصولي ياري كرد. در مجموع اين توافقات حول سه محور شكل گرفت:
- كميته كار خود را در استمرار و در مسير راه طي شده‏ي‏ چندين دهساله‏ي كاتبان و نويسندگان تركمن بويژه تلاشگران دهة اخير در منطقه ارزيابي مي‏كند.
- كميته در قراردادن «نشانه» هاي گرافيكي، بر اصل استفاده سهل و آسان از امكانات و نشانه‏هاي موجود در صفحه كليد رايانه بدون وابسته‏گي به نرم‏افزارهاي كمكي معتقد بود.
- و نكته آخر اينكه زبان پديده‏اي سيّال و منعطف است بويژه در جنبه‏هاي «عيني» آن. لاجرم سيستم الفبايي و قواعد نوشتاري آن نيز در «گذر زمان» دستخوش تغيير و تبديل خواهد بود. اين يك اصل كلّي و اجتناب‏ناپذير است امّا در برشي از زمان، زبان يك قوم داراي «هويتي» است كه شكل دادن به آن «هويت» وظيفه و رسالت نخبه‏گان و فعّالين فرهنگي آن قوم است. اي بسا با حدوث شرايط جديد، «زبان» خود تغييرات جديدي را به ما «كاربران» خود تحميل كند.
علي ايحّـال سندي كه با عنوان «گــزارش جمعبندي مصوبات جلسات دهگانه .............» تنظيم و تقديم مي‏شود در شرائط فعلي جامعه‏ي ايرانيان تركمن و با درك ضرورت‏هاي پيش‏رو با اجماع نظري نهادهاي فرهنگي- ادبي، مطبوعاتي و كارشناسان زبان تركمني تصويب شده و در حال حاضر به عنوان آخرين محصول و برآيند خرد جمعي نهادهاي ياد شده مورد قبول و توافق واقع شده و به اين اعتبار سندي مستظهر به پشتوانه‏ي جمعي است. عليرغم اينكه باور داريم اين سند جامع و مانع نبوده و در فرايندهاي آتي و در جريان عمل با همكاري و همگرايي متخصّصان زبان‏شناسي تركمني از كاستي‏ها و لغزش‏ها فرو كاسته و گام به گام به سوي تكامل و تعالي پيش خواهد رفت. انشاءالله...

1- انجمن شعر وادب تركمني ميراث گنبدكاووس
2- بنياد مختومقلي فراغي گنبدكاووس
3- جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي فراغي كلاله
4- جمعيت فرهنگي هنري چاوش صحراي بندرتركمن
5- انجمن شعر و ادب درياي بندرتركمن
6- انجمن شعر و ادب آيناي آق‏قلا
7- هفته نامه صحــرا

انه ديليم سايراسئـن
«ديل جمغئيت دورموشئندا اينگ مؤهوٌم حاجات لاري يرينه يتيريأن جمغئيت چيليك حادئثادير»
هر بير حالقدا بوُلشي يالي توٌرك‌لرينگ شوُل ساندا توٌركمن‌لرينگ‌ده اؤز بوُلوشلي باي ديلي بار. آدامزات ديل آرقالي بير-بيرينه دوٌشوٌنشيأرلر اوُلار اؤز سؤيگي لريني ييگرنچ لريني، شاتلئق لارئني، غاهار-غاضاپ لارئني، تجريبه‌لريني ديل آرقالي بير-بيرينه بيان اديأرلر. هر بيرحالق اؤز ديلي بيلن تاناليار، ديلي بوُلمادئق حالقئنگ اؤزي هم بُولوپ بيلمز.
انه ديل دييليأن زات، اوُل انه‌لرينگ گؤوسوٌندن پأك سوٌيده غارئلئپ بيزه گچن، شؤنونگ اوٌچين هم موقادّس حاساپلانيار.
«چپر ادبيياتدا يازئجي اؤز پيكيرلريني ديل آرقالي يوٌزه چئقاريار. ديل يازئجي‌لارئنگ اساسي غورالي، ادبييات ديل بيلن اؤران ياقئن باغلانشئقلي دئر. ديل سيز چپر ادبييات عاقئلا سئغمايان بيرزات دئر. ديل جمغئيت بيلن بيرليكده دؤرأپ اوُنونگ بيلن بيرليكده حركت اديأر».
ديلينگ تارئخي، حاط-سوُوادا سِره دنيميزده اؤرأن قادئمي دئر. بيز توٌرك‏لرينگ اينگ قادئمي يازوو يأديگأرليك لري‌نينگ بيري ديييپ (8-5) عاصئرلار داقي اورخون يني‌سئي يازغي لارئنا سالغي‌لانيارئس، يؤنه توٌرك‌لرينگ شوُل ساندا توٌركمن لرينگ يازووا گچمه‌ديك، حاط –سوُواد يوق دؤوروٌنده دؤرأن، نسيلدن-نسيله بيزه گليپ غوُوشان شاهئرانا حالق دؤره ديجيليگي نينگ تارئخي ولين اؤرأن قادئمي دئر.
كؤپ عاصئرلار دوُوامئندا حاط-سوُوادسئز پئترانگنگي ياشان توٌركمن حالقي ادبييات‏سئز ياشاپ بيلمأن دير. اول اؤز اوقئبئني، عاقئل- پايخاسئني تجريبه‌سيني، تارئخئني، دؤره ديجيليك‌لي اوُيلانمالارئني حالق دؤره ديجيليگي نينگ هر دوٌرلي ژانرلاري اساسئندا گِله‌جِك‌لره ميراث غالدئرئپ گيديپ دير.
مئثال اوٌچين: توٌركمن انه‌لري اينگ بلنت آرزولارئني شاهئرانا سؤزلره سينگديريپ اؤز بالالارئني هوٌودي‏ليأرلر،مردانالئق، واطان سؤيوٌجي‌ليك، ايشه‌چپربولماق ، انه ديلينده اوُنگات سايراپ بيلمك، كؤرپه لر اوٌچين اينگ سوٌيجي آرزوولار بوُلوپدئر.
آللان – آللان اِل بيتر
نارآغاجا گوٌل بيتر
اوٌچ ياشئنا باراندا
سايراپ دوران ديل بيتر
گؤرشوٌميز يالي بو بيربند هوٌودي ده اوٌچ ياشئنا باراندا چاغا سايراپ دوران ديل بيته‌رينه صابئرسئزلئق بيلن غاراشئليار.
چاغا ديل بيتن سوُنگ هم اونونگ شيرين ديلينه غووانئپ دوٌرلي «ساناواچ لار» آرقالي مئثال اوٌچين:
(آقئن ، چوقون، دپه ، دوٌز ، يوٌز) ديييپ بارماق لارئني سانادئپ توٌركمن ديلينده ساداجا سؤزلري اوُنونگ آنگئنا بريأرلر.
يا-دا سوُنگ سوُنگ لار شاهئرانا حالق دؤره ديجيليگي نينگ بللي ژانري «يانگئلتماچ لار» آرقالي اوُلاري يالنگئشدئرئپ ديل لريني ينچمأگه سئنانئشيارلار.
« دگيرمنه گيرديم، سئردئم ، سوٌپوٌرديم، سيلكينيپ چئقدئم».
گؤريأريس ولين آتا-بابا لارئمئز، انه لريميز- اويالارئمئز عؤموٌر بويي اؤز انه ديل‌لريني باهاسئنا يتيپ بوُلماجاق بايلئق‏لاري حؤكموٌنده، غوُراپ ساقلاپ دئرلار.
1357-نجي يئلئنگ غوزغالانگي نئنگ اديل ارتيريندن باشلاپ توٌركمن‌لر، اؤنگده گؤروٌجي ليك بيلن جمهوري اسلامي ايرانينگ قانون اساسي‌سئنا گيريزيلن «ايرانلي توٌركمن‏لرينگ هم، باشغالاريالي اؤز ديل لرينده اوُقاماغا هم يازماغا دوُلي حوقوغي بار ديين قانونا سالغئلانئپ اؤز حوقوق لارئني طالاپ اتدي‌لر.
گچن 30يئلئنگ ايچينده بو اوغوردا اوُونوقلي-ايري لي. يكه له يين يا توُپارلايئن بيتيرلن ايش آز بوُلماندئر. حاصام بو اوُتوز يئلئنگ اوٌچوٌنجي اون يئل‏لئغئندا، سوُنگقي دؤووٌرلرده توٌركمن صحرادا بولان فرهنگي جمغئيت‌لر بو اوغوردا آكتيو غاتناشدئلار. كلاله-نئنگ بييك پئراغي نئنگ آدئني گؤتريأن « جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله» حاط مسه‌له‌سيني بير اوغرا گؤنوٌكديرمه‌لي، بيز عاراپ- پارس اليپ بي‏يي بيلن بيز آيدئشئمئز يالي يازئپ بيلمه‏لي، يازئشمئز يالي هم اوُقاپ بيلملي ديين مسه‌لأني گؤز اؤنگوٌنه توتوپ ايكي گزك كلاله دا هم بندرتوٌركمن ده سمينار آلئپ بارئلدي.
سميناردا بومسه‌له هممه طاراپلائين چؤزوٌلمه‌سه‌ده باشلانغئچ بللي بير قارارا يتيليپ غوُل چكيلدي. اوُندان سوُنگ هم توٌركمن صحرا دا بوُلان جمغئيت لر:
بنياد مختومقلي گنبد، ميراث گنبد-چاووش صحرا بندرتركمن – آينه آق قلعه ، جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله ينه ده بيرگزك بومسه‌لأني آرا آلئپ ماصلاحات لاشدئلار گرافيكي بلگي‏لر تليم گزك اوٌيتگه‌ديلدي ، سس سازلاشئق‌لار، آلئنما سؤزلر و ... بارادا كؤپ گوٌرروٌنگ‏لر اديلدي و پيِدالي ماصلاحات لار بريلدي.
هر حالدا بو اوغوردا كؤپ يول گچيلسه ده هنيز حاط بارادا غوتـارنئقلي بيرزات آيدئپ بولماز سبأبي اول دينگه بيرآدامئنگ‏قي دأل-ده حالق كؤپچوٌليگه دگيشلي شوُنونگ اوٌچين اوُل اوزاق بير پروسه ده اؤسمه‌لي كم‌چيليك‌لري يوٌزه چئقمالي ، تيمارلانمالي.
سؤزوٌمينگ سوُنگوندا منينگ اتجك ماصلاحاتئم بيز هنيز شو كؤپ آدامئنگ آنگي پأهمي سينگيپ اله گتيريلن بار زات لارئمئزئنگ اوٌستوٌنده ائلالاشمالي آغزئمئزي بيريكديرمه‌لي، بار بوُلان كم چيليك‌لر ايش اوٌستوٌنده يوٌزه چئقئپ دوغرالدئلار .
21-نجي عاصئردا يازارا بللي بيرحاطي بوُلمادئق حالقئنگ ديلي‌نينگ ييتيپ گيتجه‌گي ايكي اوچ سئزدئر. بيز اوُنگا برك ائنانمالي.
آتا-بابالارئمئزئنگ ديش دئرناق غازانان ، اوُني عاصئرلار دوُوامئندا اوُتدان سوودان غوُراپ ساقلان ديل بايلئق لارئني يؤنه شيله يله سوُوورماق وجدان‌سئزلئق بوُلمازمي يوُلداش لار؟

«قربان صحت بدخشان»

نگاهي گذرا به پيشينه‏ي اصلاح رسم الخط تركمني

زبان سيستمي صوتي است كه به منظور ايجاد ارتباط كلامي وانتقال مفاهيم به يكديگر توسط انسان ها بكار مي رود . سيستم صوتي زبان در ادامه روند تكاملي خود ماديت پيدا كرده وصورت خط وكتابت را نيز پيدا كرده است.به همين جهت زبان در وهله ي اول داراي دوصورت گفتاري ونوشتاري است. زبان گفتاري از قدمت چندهزار ساله برخوردار است. اما زبان نوشتاري نسبت به آن بسيار جوان بوده وقدمت آن حداكثر تا 6هزار سال پيش برمي گردد. پيدايش خط وكتابت درطول اين مدت كم اما منشا اثرات شگرف وخارق العاده درشئون مختلف حيات بشري بوده است . اين امر اهميت والاي خط وكتابت را مي رساند.
بعض زبان هاي موجود در دنيا داراي صورت نوشتاري نيستند وصرفا ً درگفتار خلاصه مي شوند. برخي زبان ها نيزداراي صورت نوشتاري مستقل نبوده وخط وكتابت خود رااز زبان ديگر به عاريت گرفته اند.
زبان تركمني دراين گروه زباني جاي مي گيرد كه درحال حاضر براي خود رسم الخط مستقلي ندارد. دركشور تركمنستان رسم الخط جديد لاتين جاي رسم الخط سابق كريل را گرفته است. در كشورهاي ايران، عراق و افغانستان نيز تركمن‏ها از رسم الخط عربي- فارسي استفاده مي كنند.
اينكه تركمن ها با قدمت تاريخي بسيار وحضور مؤثر درحيات تاريخي ايران وآسياي مركزي چرا نتوانسته اند دوره ي تكامل طبيعي زبان خود راطي كرده رسم الخطي مطابق با ويژه گي هاي زباني – قومي خود اختيار كنند موضوع بحث اين وجيزه نيست.
واقعيت اين است كه عليرغم وجود ذخيره ي ادبي درخور به دلايلي كه از حوصله اين مقال خارج است زبان نوشتاري تركمن –تركمن هاي ايران –هنوز نتوانسته است درچارچوب الفباي عربي- فارسي، رسم الخط واحدي را اختيار كرده وبه مرحله ي تثبيت يافتگي اورتوگرافيكي برسد. از سوي ديگر اما الزامات فرهنگي ،هنري درهر دوره ي تاريخي ازحيات اجتماعي تركمن ها،توليدات ادبي ويژه‏ي خود را عرضه داشته وبرغناي زبان ادبي تركمن افزوده اند. به ويژه از قرن شانزدهم ميلادي كه پروسه ي قوام يافتگي زبان ادبي (زبان نوشتاري) تركمن وارد مرحله متعالي تري مي شود، طبيعتاً آن بر روند تكاملي رسم الخط نيز تاثيرات مثبت خود را برجاي مي گذارد.
درمرحله ي اول اين پروسه، كاتبان تركمن كه به كار نسخه برداري وكتابت آثار ادبي خلق شده وسيله ي شاعران ونويسندگان تركمن مشغول بودند، با مشكل اساسي مواجه شدند. انها متوجه شدند كه قابليت هاي حروف‏ هجاي عربي- فارسي براي نگارش متن تركمني ناكافي وناكارآمد است. چراكه مي ديدند املاي واژه گان تركمن براساس واكه وقاعده ي هماهنگي اصوات تنظيم مي شود ولي دستگاه آوايي محدود زبان عربي-فارسي نمي تواند جوابگوي قواعد اورتوگرافيك زبان تركمني باشد.
اين شروع سردرگمي ها واغتشاشات درزمينه كتابت متون تركمني بود. تحت تأثيراجبار شرايط فرهنگي وضرورت نشر آثار ادبي خلق شده،كاتبان به تدريج به صرافت حل معضلات نوشتاري ورفع نواقص حروف هجاي عربي-فارسي دركتابت تركمني افتادند. طبق شواهد موجود تمهيدات اتخاذ شده توسط كاتبان درمرحله ي اول دراين زمينه عموما‌ً سه وجه عمده داشت :
الف: همگي ترديدي دراستفاده وبهره گيري از حروف هجاي عربي- فارسي نداشتند وبه اقتضاي شرايط ديني، اجتماعي وسياسي وفرهنگي برضرورت حل مسئله از طريق الفباي رسمي تاكيد داشتند، اما برضرورت برخي تغييرات درحروف هجا مطابق دستگاه آوايي زبان تركمن نيزاذعان داشتند .اين تغييرات در دو حوزه بود:
الف- درحوزه واكه ها مجبور بودند از علائم دياكرتيك واكه هاي عربي- فارسي استفاده كنند.
ب – درحوزه ي همخوان ها نيزبا كمك برخي واج هاي عربي فارسي براي نشان دادن واج هاي ويژه تركمني به ابداعاتي دست زدند.
به عنوان مثال براي نشان دادن دو واكه«ائـ» و « اﯾ »كه داراي ويژه گي هاي متمايزي هستند ازعلامت كسره ِ و بعضا ً« ﯾ » استفاده كردند. واكه هاي « O » و « U »را با علامت « ا ُ» و « و» نشان دادند.
درحوزه‏ي صامت‏ها براي نشان دادن صداي خيشومي « نون غُنّه » وبعضي ديگر از هجاي « گ» باسه نقطه بربالاي آن بهره بردند ونوشتند « ﯓ » براي نشان دادن صداي معادل« v» لاتين ( لبي- دنداني- لرزشي ) از علامت « ﭫ» بهره بردند.
اين ابداعات درحوزه همخوان ها بعدازمدتي دراصول نوشتاري متون تركمني تثبيت يافته وپذيرفته شدند. اما علائم دياكرتيك جهت نماياندن واكه ها از نظم و قاعده‏ي خاصي پيروي نمي كرد و بعضاً حتي دريك صفحه ازيك متن نيز اغتشاشات وبي نظمي هاي اورتوگرافيك فراوان به چشم مي خورد. اين پروسه تا اوايل قرن بيستم بدون تغييرات چنداني طول كشيد ومجريان آن كاتبان تحصيل كرده در حوزه هاي علميه بودند.
به نظر مي رسد مرحله دوم از ابتداي قرن بيستم و در كشور تركمنستان قبل از انقلاب اكتبر شروع شده وتا سال 1928 طول كشيد. كشور تركمنستان كه درآخرين دهه ي قرن نوزدهم توسط امپراطوري تزاري اشغال شده بود، تحت تاثير فرهنگ روس وروش هاي آموزشي نوين تعدادي تحصيل كرده تركمن تربيت كرد كه با اصول نوين آموزشي درامپراطوري روسيه تزاري آشنا شده وضرورت تدوين رسم الخطي متناسب با قواعد زبان تركمني را درك مي كردند .لذا دروهله ي اول سعي آنهابرانطباق رسم الخط عربي- فارسي بركتابت تركمن بودكه اين كوشش آنها دومين مرحله از پروسه ي اصلاح رسم الخط تركمني را تشكيل مي دهد.
دراين مرحله آنها درحوزه ي همخوان ها براي نون غُنّه همان علامت سابق « ﯓ » را انتخاب كردند . براي واج «و» كه درزبان تركمني دولبي-پيشين ومعادل عربي تلفظ مي شود علامت « ﯞ » را انتخاب كردند.
درحوزه‏ي واكه ها نيز براي مصوت « Ö » از علامت همزه بر بالاي واج « و » استفاده كردند ونوشتند « ؤ » كه البته درمتون چاپي اين قاعده چندان دقيق ومستمر رعايت نشده است.
بارزترين ويژه گي اين مرحله دردو مورد بود:
الف : ثبت واكه « ا ِ» بويژه دروسط كلمه واستفاده ازشكل « ه »و « ﻪ » چسبان درآخركلمات : مثل ده پره نمه دي ، مه نده ن.
ب: اصرار درثبت اورتوگرافيك كلمات دخيل متناسب با تلفظ تركمني انها. به يك بيت از شعر «زاماندير» از دستان سايادايله همراه توجه كنيد :
ايكي ديللي بي ﯞ پاﻧﯔ قوليندان
الف قادديم دال اولمالي زاماندير
قادام قويساﯓ ياراداﻧﯔ ايشقينا
سينام اوٌستي يول اولمالي زاماندير

اما دوره ي دوم اصلاحات نيز ديري نپاييد وتلاش هاي تحصيل كردگان تركمن به دلايل غيرفني ناكام ماند وبعداز تغيير وتحولات سياسي حاد دراتحاد جماهير شوروي وجمهوري هاي آسياي ميانه از دهه ي سي قرن بيستم رسم الخط كريل جايگزين رسم الخط هاي عربي- فارسي ولاتين شده تا فروپاشي اتحاد جماهير شوروي بعنوان رسم الخط رسمي درتركمنستان حاكميت داشت.
بنظر مي رسد مرحله ي سوم پروسه ي اصلاحي رسم الخط تركمني تنها ويژه گي اي كه داشت عدم ابتكار وابداع آن باشد به اين معني كه كليه آثار چاپ شده ي ادبيات تركمني درايران در دوره‏ي خاندان پهلوي برگرفته از رسم الخط مرسوم فارسي درايران بود، بدون اينكه حتي علائم دياكرتيك گذشته نيز استفاده شود. به همين دليل عدم وجود كمترين قانونمندي در كتابت ،متون چاپ شده درقبل از انقلاب به لحاظ اصول اورتوگرافي كاملا‌ً سليقه اي وغير علمي تدوين شده وحداقل از اين زاويه هيچ كمكي به پروسه ي تكاملي رسم الخط تركمني نرسانده است.
مرحله‏ي چهارم از نظر زماني از آستانه‏ي پيروزي انقلاب تا حال حاضر را شامل مي شود . ازفرداي پيروزي انقلاب وبه بركت فضاي باز ايجاد شده مسئله كارفرهنگي ودردرجه ي اول ساماندهي رسم الخط تركمني در اولويت كاري فعالين فرهنگ وادب تركمن قرار گرفت . آنها سعي كردند با استفاده از تجربيات ودست آوردهاي مراحل پيشين اصول نوشتاري توركمن،پرنسيب هاي اورتوگرافيكي زبان تركمن راتدوين كنندكه البته در اين كار موفقيت‏هايي نيز كسب شد. براي اولين باربا استفاده از حروف هجاي عربي- فارسي الفباي نويني براساس ويژه گي حروف صدادار وقانون هماهنگي اصوات وبا استفاده از علائم دياكرتيك ابداعي تنظيم وتدوين شد. متأسفانه درطول دهه ي هفتاد وبه دليل ركودكار فرهنگي اين رسم الخط تا حدودي مهجور ماند وچندان استفاده نشد.
درطول دهه ي هشتاد با توجه به فضاي مساعد ايجاد شده بار ديگر مسئله تدوين رسم الخط واحد زبان تركمني ولزوم برخورد علمي وفني با آن در دستور كارفعالين فرهنگ تركمن قرار گرفت وبار ديگر كوشنده گان دراين زمينه نظرات وديدگاه هاي خود را چاپ ومنتشركردند كه شاخص ترين آن ها جزوه اي تحت عنوان «الفباي پيشنهادي تركمن» از انتشارات ياختي وكتاب خودآموز تركمني وسلسله مباحث «آموزش زبان تركمني» درنشريه ي صحرا مي باشد. البته هرسه كار در زمينه علائم دياكرتيكي مشتركات زيادي داشتند وبه نظر مي رسد به عنوان سه اثر شاخص ازآخرين مرحله ي پروسه ي اصلاحي رسم الخط تركمن محسوب مي شوند.











گـزارش جمعبندي مصوّبات جلسات 10 گانه‏ي كميتـه تخصصّي زبان شناسي تركمني

مقدمه:
زبان تركمني در ايران از جمله زبان هايي است كه تحت تأثير زبان و خط رسمي كشور، براي نگارش متن از الفباي عربي - فارسي استفاده مي كند. به دليل وجود تفاوت هاي ماهوي در بين زبان تركمني و زبان فارسي ،رسم الخط عربي- فارسي موجود برقامت زبان تركمني راست نمي آيد.از اين روي در طول قرون متمادي بعد ازاسلام متن هاي تركمني كه با خط عربي-فارسي نوشته مي‏شد داراي اشكالات عديده ي نگارشي بوده اند. به دليل نبود نشانه‏هاي گرافيكي ويژه ي زبان تركمني در اين خط ،املاي كلمات با سليقه كاتبان رقم مي خورد و چنانچه نظمي هم اگرمي بود جوابگوي پيچيده‏گي‏هاي فونوتيكي زبان تركمني نبود. «نوشتار» تركمني قرن‏ها اسيراين «نقص بنيادي »، دچار تشتّت، پراكنده‏گي و ناهمساني بود. از دهه‏هاي ابتدايي قرن بيستم اديبان تركمن در تركمنستان به فكر چاره‏جويي برآمدند و تلاش‏هايي نيز در اين راه صورت گرفت كه با تغيير الفباء عربي- فارسي به لاتين در تركمنستان معضل خودبخود حل شد. در ايران اما معضل همچنان ادامه داشت. دهه پنجاه شروع طرح مسئله‏ي اصلاح رسم الخط تركمني در ميان جمعي از فعالين فرهنگي تركمن بود. اين ايده مخصوصا ًدر فرداي پيروزي انقلاب اسلامي ايران ماديت پيدا كرد و فعالين فرهنگي و زبانشناسان تركمني در اين مسيربه حركت درآمدند. كلاسها و جلسات متعدد بالاخره به نتايجي دست پيدا كرد. چاپ دفتر شعر شاعر غاراسييدلي با نام «آدام وه دونيا» حاصل اين فرآيند بود. دهه‏ي هفتاد مجدداً با تلاش جمعي از فعالان و صاحبنظران زبانشناسي تركمني حركت‏هايي براي به سامان كردن امررسم الخط تركمني انجام گرفت كه نهايتا ً به انتشار «جزوه‏ي پيشنهادي رسم الخط تركمني» انجاميد. سياست هاي فرهنگي نظام جمهوري اسلامي در بعد از مقطع 15 خرداد 1376 موجي را ايجاد كرد كه يكي از دستاوردهاي آن طرح مجدد بحث «اصلاح رسم الخط تركمني» بود.اما اين بارشرائط فرهنگي جامعه و روند روبه رشد فعاليت هاي فرهنگي تركمني ضرورت وجوديك رسم الخط واحد را دربين فعالان فرهنگي تركمن بيش ازهرزمان ديگربه رخ مي كشيد.درچنين شرائطي ودرپاسخ به نيازفرهنگي جامعه ،جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله با هدف تكميل «راه طي شده» پيشين، ادامه‏ي راه را بر عهده گرفت و پس از ماه‏ها بحث كارشناسي در اين زمينه بالاخره در مهرماه 1382 كتابچه «رسم الخط پيشنهادي زبان تركمني» با الفباي عربي-فارسي را تنظيم كرد. اين جزوه درتيراژ محدود استثنائا ً بين فعالين وصاحبنظران زبانشناسي تركمن توزيع شد. در جزوه توزيعي تقاضامي شد كه در يك فرصت زماني تعيين شده صاحبنظران زبان تركمني درزمينه رسم الخط عربي- فارسي پيشنهادات خودراكتباًً ارائه دهند. پس از دريافت پيشنهادات و بررسي آنها طبق برنامه ريزي هاي اعلان شده زمينه‏هاي برگزاري سميناررسم الخط تركمني ابتدا دركلاله و سپس در بندرتركمن تدارك ديده شد. دو سمينار كلاله و بندرتركمن با حضور و مشاركت صاحبنظران و كارشناسان زبان تركمن در پايان نشست‏هاي خود به توافقات مفيدي در زمينه رسم الخط تركمني نائل آمدكه پس ازجمع بندي نهايي درقالب كتابچه رسم الخط تركمن وقواعد نوشتاري آن مصوبات دوسمينارراشامل مي شد.پس ازانتشاركتابچه‏ي ‌«رسم الخط رسمي زبان تركمني و بعض قواعد نوشتاري آن مصوبه‏ي سمينارهاي كلاله و بندرتركمن در مهرماه 1383» نظرات و ديدگاه‏هاي مختلفي در اين موضوع ابرازشد. طوري كه اجرايي كردن مصوبات و كاربردي كردن رسم الخط مصوب در مطبوعات و مطبوعه‏ها چندان موفقيت آميز نبود. لذا چندگانه‏گي نوشتاري در محصولات فرهنگي تركمن همچنان به حيات خود ادامه مي‏داد. «ضرورت و نياز زمانه» اما بار ديگر خود را به اذهان نخبه‏گان فرهنگي تحميل كرد. بار ديگر مسئله رسم الخط واحد به عنوان يك مسئله مبرم درميان فعالين فرهنگي مطرح شد.
با استقبال ازپيشنهادآقاي محمدقجقي مبني برضرورت طرح مجدد بحث، «بنياد مختومقلي فراغي» و «انجمن شعر و ادب تركمني ميراث گنبدكاووس» در تلاش براي يافتن راه حل موضوع پيشقدم شدند. بعد از تشكيل چند جلسه در اين خصوص كه وسيله‏ي «بنياد» و«ميراث» ازجمله در آرامگاه مختومقلي فراغي و كتابخانه عمومي گنبد برگزار گرديد، گام بعدي صورت سازمان يافته‏تري پيدا كردودرجلسه«كميته هماهنگي جمعيت هاي فرهنگي تركمن»كه درتاريخ6/10/86 باحضور نمايندگان جمعيت هاي فرهنگي تركمن تشكيل شد،اولين موضوع دردستوركارجلسه ، بررسي رسم الخط تركمني بود كه در اين رابطه نماينده گان انجمن ها موافقت كردند« كميته تخصصي بررسي پيشنهادات رسم الخط تركمني با مشاركت نماينده گان جمعيت ها وصاحبنظران مناطق مختلف » تشكيل شده وموضوع دراين قالب وطي نشست هاي منظم پيگيري شود.دراجراي مصوبه ي «كميته هماهنگي جمعيت هاي فرهنگي تركمن صحرا» كميته تخصصي بررسي رسم الخط تركمني طبق مدارك موجود اولين جلسه خودرا درتاريخ 12/11/1386در محل بنياد گنبدكاووس آغازكرد و تا تاريخ 29/3/1388جمعاً طي10 جلسه، نشست تخصصي خود را برگزار كرد.
خوشبختانه انجمن ها وجمعيت هاي فرهنگي ادبي تركمن صحرابا درك درست ازضرورت كار رسم الخط وبا اراده ي معطوف به مشاركت جدي درحل مسئله درتمامي جلسات دهگانه ي كميته فوق نماينده گان خودراگسيل داشتندونماينده گان انجمن هانيزفعالانه وبا انگيزه ي بالا بحث هاومذاكرات جلسات را پيش بردند.جمعيت چاوش تركمن صحرا ازبندرتركمن،نماينده گان فرهنگي سيمين شهر،انجمن ادبي آق قلا، انجمن شعروادب ميراث گنبد، بنيادمختومقلي فراغي گنبدكاووس و جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله، نهادهاي فرهنگي ادبي شركت كننده دراين جلسات بودند.كميته طبق توافق بعمل آمده مباحث اساسي مربوط به رسم الخط زبان تركمني را كه در كتابچه مصوب سمينارها ذكرگرديده است مجددا‌ً به بحث و بررسي گذاشت و هربارمصوبات خود راطي صورتجلسه اي مكتوب كرد. كميته در دهمين نشست خود موفق شد تمامي مباحث مطروحه در كتابچه را مجددا‌ً مورد بررسي قرارداده و به توافقاتي نائل آمد.
كميته در«نشست»هاي دهگانه خودضمن حفظ نگاه اصلاحي به مصوبات سمينارهاي پيشين، درمباحث تخصصي پايه كار را بردواصل ذيل قرارداد:
1- با هدف ايجاد سهولت در زمينه‏ي استفاده از كامپيوتر در تايپ متن‏هاي تركمني، كميته توافق كرد كه در تعيين نشانه‏هاي دياكرتيكي واج‏ها از امكانات عيناً موجود صفحه كليد رايانه بيشترين بهره را ببرد . بطوري كه با كمترين مشكل و درروندي سهل وآسان امكان تايپ وچاپ متن باامكانات حداقلي وبدون نيازبه نصب نرم افزارهاي كمكي براي كاربران ميسرگردد.
2- با هدف احترام به دستاوردهاي زبانشناسان تركمن وبه منظورجلوگيري از بروزدوگانه گي در املاي كلمات درزمينه ي قواعد نگارشي مربوط به هماهنگي واكه هاي گردوهمخوان هاي قرينه، «كميته» به اتفاق آراقواعدنگارشي تركمنستان را در اين موضوعات معتبر وقابل اجرا دانست.
لذا در اجراي دو رويكردياد شده «كميته» در موارد ذيل تغييرات و اصلاحاتي در مصوبات سمينارهاي پيشين صورت داد كه اهم آنها به قرار ذيل است:
1- تغيير نشانه ي دياكرتيكي در واكه ي / y / كه دركتابچه ي مصوبات با نشانه / ^ / نمايش داده شده بود.
2- تغيير نشانه ي دياكرتيكي در واكه ي/ Ä /وچگونگي املاي آن درحالات مختلف كلمه.اين واكه دركتابچه
مصوبات با نشانه هاي دياكرتيكي / أ / اَ / َ / نمايش داده شده بود.
3- تغيير درقواعد املايي واكه ي / E / ا ِ/ با توجه به جايگاه آن دربخش هاي مختلف كلمه.
كه توضيحات مشروح درخصوص اين موارد دربخش هاي مربوط خواهد آمد.
در پايان نيزبه يكي از اعضاء مأموريت داده شدكليه مصوبات وتوافقات ثبت شده درقالب يك مجموعه مدون تنظيم گردد تا طي يك نشست جداگانه، كارشناسان عضو كميته بتوانند آخرين بازبيني‏ها و بررسي‏هاي خود را روي «مصوبات» ده جلسه به انجام برسانند و از اين طريق آنها را به تصويب نهايي رسانده و جهت ارائه به سمينار سوم تمهيدات لازمه را تدارك ببينند.




شـرح مصـوبات جلسات كميتـه
كميته در اولين نشست خود ضمن اعلام موافقت با كليات مباحث و نقطه نظرات مطروحه در كتابچه و مصوبات آن، وقت و انرژي خود را صرفاً روي بعض مباحث بحث‏انگيز و اختلافي متمركز كرده و تلاش داشت كه در اين «موارد» مشخص به توافق اصولي برسد. روش كار نيز به اين شكل بود كه همين «موارد اختلافي» در هر جلسه به ترتيب مضبوط در كتابچه به بحث و بررسي گذاشته مي‏شد. نقطه نظرات كارشناسي ارائه مي شد و نهايتاًُ به يك جمعبندي در همان مورد مشخص رسيده مي‏شد و تحت عنوان «مصوبه و توافق جمعي» يادداشت مي شد. يادآور مي‏شود كه جلسه اول طبق صورتجلسه موجود مصوبه‏اي نداشته و صرفاًً به بيان نقطه نظرات كارشناسانه سپري شده است. از دومين جلسه نيز متأسفانه صورتجلسه‏اي موجود نبود. چهارمين جلسه نيز مصوبه‏اي نداشته است. لذا از صورتجلسه سومين نشست كميته مصوبات به تفكيك جلسات ذيلا ً گزارش مي شود:

اهم مصوبات سومين نشست كميته تخصصي:
زمان 31/3/87. مكان بنياد مختومقلي فراغي گنبدكاووس.
* توافق كليه اعضاي كميته با دراولويت قراردادن استفاده از امكانات عينا ً موجود درصفحه كليد رايانه به عنوان اساس كار.
* توافـق كليـه اعضــاء كميتــه با نحـوه كاربرد همخـوان‏هاي غ . ق.ه . خ . ح مطابق مصوبات كتابچه .
* توافق كليه اعضاء با حذف نشانه (اَ) براي معــادل واكــة (Ä) و تصويب نشانه ( أَ ) درابتدا ونشانه َ دروسط كلمات.
* توافق اكثريت اعضاء روي نشانه هاي گرافيكي ذيل :
نشانه ( اﺋ ) براي صداي y ( I)
نشانه ( او ) براي صداي u
نشانه ( اوُ ) براي صداي o
نشانه ( اﯚ ) براي صداي ū

اَهّم مصوبات پنجمين نشست كميته تخصصي
زمان1/9/87 – مكان دفتر بنياد مختومقلي فراغي گنبدكاووس
در اين جلسه واكۀ (E) و نشانۀ معادل آن در الفباي عربي – فارسي مورد بررسي قرار گرفت .مصوبه اي نداشت ولي اعضاء نقطه نظرات خودرا مبسوط بيان كردند. ادامه بحث دراين خصوص به جلسه آتي موكول شد.


مصوّبات ششمين نشست كميته تخصصي
زمان 4/11/87 – مكان دفتر بنياد مختومقلي‏فراغي گنبد‏كاووس دراين جلسه بحث حول واكۀ ( E ) و مسائل املايي مرتبط با آن ادامه يافت كه نهايتا ً اعضاء بر موارد ذيل صحّه گذاشتند وبه تصويب رساندند:
1- * دربخش اول كلمه به شكل اِ نوشته مي شود مثل : اِل
2- * دربخش اول كلمه وصداي دوم با كسره نمايش داده مي‏شود: مِن
3- * دركلمات دوبخشي دربخش دوم ( هجاي بسته) بصورت كسره ِ نمايش داده مي شود: گؤزِل
4- * درهجاي بازبخش دوم بصورت ه - ﮫ نوشته مي شود: دِره، سِره . تِرنه .
5- * دركلمات بابيش از دوسيلاب ،چنانچه هجاي دوم هجاي باز باشد،صداي E با شكل نوشتاري ه - ﮫ نشان داده خواهد شد: گؤزه‏ليم.
تبصره 5 : اين قاعده شامل كلمات ساده وپسوند دارهردو خواهد شد.
مثال از كلمات ساده : چله كن . كؤمه لك . تگه لك
مثال ازكلمات پسوند دار: برمك برمه گي
گؤزِل گؤزه ليم
گؤرمك گؤرمه گي

6- * قبل از همخوان هاي / ي/ - / و / ،واكه ي / E / مؤكّدا ً بصورت نشانه ي ِ نمايش داده خواهد شد:
سِيرِك . چيِنه مك . گوٌنِي . دِرنگِو.
تبصره 6 : بدين ترتيب مصوبه ي با شماره 4-5 مضبوط دركتابچه رسم الخط كأن لم يكن مي شود.
* همخوان هاي قرينه ( آچئق- دئمئق ):
بعدازتبادل نظرجمعي به اتفاق آرا، تصويب گرديد كه دراين موضوع طبق قواعد گراماتيكي و نوشتاري معمول در تركمنستان عمل گردد. بنابراين مصوبه ي كتابچه دراين موضوع اصلاح گرديد.

اَهّم مصوّبات هفتمين نشست تخصصّي كميته:
زمان 6/12/87 .مكان:دفتربنياد مختومقلي فراغي گنبدكاووس.
موضوع : كلمات دخيل
* پس از بحث وتبادل نظر نهايتا ً با اضافه كردن يك بند به بندهاي سه گانه ي مذكور دركتابچه با مضمون ذيل موافقت شد.
بند د: كلمات واصطلاحات مقدّسه ( الله ،پيامبران ،خلفاي راشدين ،امامان، كتب مقدسه و. . .) به شكل رايج در نوشتار زبان فارسي نوشته مي شود.
* بحث مربوط به واكه ي اِ ( E ) كُلا ً حذف مي شود.
* قواعد املايي مربوط به واو معدوله ،علامت تشديد( ّ) و تنوين و كلمات بين المللي طبق مصوّبات كتابچه عمل خواهدشد.

اهم مصوّبات هشتمين نشست تخصصي كميته:
زمان25/12/87– مكان:دفتربنيادمختومقلي فراغي گنبدكاووس
موضوع : قانون هماهنگي اصوات وقواعد نوشتاري آن.
* باتفاق آرا تصويب شد كه نگارش كلمات در قانون هماهنگي اصوات مرتبط با واكه هاي گرد ، طبق قواعد نگارش تركمنستان نوشته شود.

اهم مصوّبات نهمين نشست تخصصي كميته:
زمان 28/1/88 .مكان: دفتربنياد مختومقلي فراغي گنبدكاووس.
موضوع : املاي پسوندها
* در خصوص املاي پسوند‏ها توافق شد كه بر اصل جدا نويسي و زيبايي نوشتار كلمات تأكيد شود. چنانچه حرف پاياني كلمه اصلي با حرف اول پسوند يكي باشد،اين دو جدا نوشته مي‏شود:
گوٌل لر، ايل لي ، آل لي – بل لي
* پسوند جمع لر، لار هميشه جدا نوشته مي شود.
مصوبه‏ي دهمين نشست تخصصي كميته:
زمان 29/3/88 مكان: دفتربنيادمختومقلي فراغي گنبدكاووس.
موضوع : بررسي وتصويب نهايي جمعبندي مصوبات نشست‏هاي كميته
كميته با مطالعه وبررسي گزارش جمعبندي مصوبات نشست هاي خود باتفاق آرا، جمعبندي مصوبات خودرا مورد تأييد وتصويب نهايي قرارداد. مقررشد گزارش كاملي ازمصوبات وموضوعات مرتبط با رسم الخط تنظيم گردد تا پس از امضاء و تكثير وسيله انجمن ها وجمعيت هاي فرهنگي– ادبي عضو كميته جهت مطالعه و بررسي و ارائه ديدگاه ها ونقطه نظرات در اختيار كارشناسان وصاحبنظران زبانشناس تركمن قرارداده شود.



كوتاه درباره‏ي «واج» و «همخوان‏هاي تركمني» و «هجا»


واج چيسـت ؟
تعريف واج ( phonem)
واج كوچكترين واحد دردستگاه صوتي زبان است كه نقش ومعني مستقل دستوري ندارد. به بيان ديگر آن واحد صوتي كه بتواند بين كلمات يك زبان تمايز معنايي ايجاد كند. واج يا phonem ناميده مي شود. واج صورت ملفوظ حرف است وحرف صورت مكتوب واج است.
نبايد واج را با حرف اشتباه گرفت .چرا كه :
هميشه تعداد واج هاي يك زبان با تعداد حروف الفباي آن زبان يكسان نيست. واج هايي وجود دارند كه شكل مكتوب آنها دو وياسه جور است . مثل واج «s» كه درزبان عربي به سه شكل ث ،س، ص نوشته مي شود. برعكس حروفي وجود دارند كه بيانگر دو «واج» هستند مثل حرف «گ /g » كه درزبان تركمني بيانگردو واج مي باشد، مثلاً دركلمات « گِل / gel» و « ايگ / ig».


صامت ها « همخوان ها» :
تعداد حروف صامت « همخوان »در دستگاه صوتي زبان تركمني 24 است . منهاي صامت هاي دخيل (مختصّ كلمات ِعربي) كه دراين بحث مدّنظر نيست.
هريك از حروف 24 گانه ي صامت ِتركمني ويژه گي هايي دارند كه باختصار شرح داده مي شود:
صامت هاي تركمني درتقسيم بندي اوليّه واز جهت امكان هم نشيني بايكديگر وبا مصوّت ها« واكه ها» به سه گروه تقسيم مي شوند:
1- صامت هاي خشن
2- صامت هاي نازك
3- صامت هاي خنثي.

1. صامت هاي خشن عبارتند از : ق/ غ / خ
خصوصيت اصلي اين صامت ها اين است كه به هيچ وجه با صامت هاي نازك ومصوّت هاي نازك هم نشيني ندارند. يعني دردستگاه واژگاني زبان تركمني جز درموارد بسيار نادر هيچ تكواژ ويا واژه اي را نمي توان سراغ گرفت كه مثلاً شامل چهار واج بوده وفرضا ً دو واج آن از صامت هاي خشن ويك واج آن از مصوّت هاي نازك ويك واج از صامت هاي نازك باشد.
آگاهي نسبت به اين خصوصيت ضمن اينكه به واج آرايي ما كمك مي كند ضمناًما را ياري مي دهد كه با استفاده از اين قاعده هم نشيني واج ها بتوانيم كلمات دخيل را ازغير دخيل به آساني تشخيص دهيم .

2. صامت هاي نازك كه عبارت هستند از : ك/ گ .
واج « گ» داراي دو صورت نرم وسايشي است دركلماتي نظير گؤك / gök و بِگ / beg . كه بايك نشانه حرفي/گ/ نمايش داده مي‏شود.
به بيان ديگر واج فوق درابتداي كلمات صدايي شبيه صداي «گ» درزبان فارسي را دارد ودر وسط وانتهاي كلمات صدايي سايشي دارد.

3. صامت هاي خنثي :
تعداد صامت هاي خنثي 19 است ، به شرح ذيل :
ب/پ/ ت/ج/چ/د/ر/ز/ژ/س/ش/ف/ل/م/ن/و/ه/ي/نگ.
بيشترين تعدادواج هاي صامت زبان تركمني دراين مجموعه گردآمده اند وخصوصيّت آنها از جهت امكان هم نشيني متنّوع است.
يعني هريك از واج هاي صامت خنثي با تمامي واجهاي صامت ومصوّت اعم از خشن ونازك مي تواند هم نشيني كند واين واج ها ازاين نظر محدوديّتي ندارند.
مثال : بار/ بجر/ دينگله/ غوُمپار/ گلدي/ مارال / مِرِت / . . .
سه همخوان خنثاي س / ز/ و در زبان تركمني ازآوايي به غير ازآواي شناخته شده ي آن ها در زبان فارسي برخوردار هستند. تلفّظ تركمني آنها با آوايي شبيه تلفّظ حروف ث/ ض/ و در زبان عربي صورت مي گيرد. مثال از هر يك : سوو / بِزگِك / آوي /
صامت ها را ازجهت نقش آنها دركلمه سازي مي توان به دوبخش 1. همخوان هاي فعّال active و 2. همخوان هاي غير فعّال passive تقسيم كرد.
1. همخوان هاي فعّال : صامت هايي هستند كه دردستگاه واژگاني زبان تركمني ازنظر ساخت وتنوّع تكواژ و واژگان در ابتدا، وسط وانتهاي كلمات حضور فعّال دارند .
صامت هاي فعّال عبارتنداز : ب/پ/ ت/ چ/د/س/غ/ (غيرسايشي) ق/ك/گ/(غيرسايشي)/ي .
مثال : بردي/ گل / كِتك / تاپ / آق ساقغال / . . .
2. همخوان هاي غير فعّال : صامت هايي هستند كه دردستگاه واژگاني زبان تركمني ازنظر ساخت وتنوّع تكواژها و واژگان نقش كمتري دارند. برخي از اين صامت ها مطلقا ً درابتداي كلمات حضور ندارند. مثل واج هاي : ر/ژ/ف/غ/ (سايشي)/ گ (سايشي)/ نگ .
برخي ديگر نيزدرتعداد محدودي از كلمات درجاي واج اوّل مي نشينند. مثل : ج/خ/ز/ش/ل/م/ن/و/ه مثال : جوٌنگنگوٌل / زامچا / مورت/ وِجِررا/ . . .
برخي نيز در واج پاياني تكواژ وكلمات هرگز ديده نمي شوند. مثل : ه/ خ .
درمجموع حروف همخوان غيرفعّال در زبان تركمني عبارتند از:ج/خ/ر/ز/ژ/ش/غ (سايشي) /ف/گ/ (سايشي ) /ل/م/ن/و/ه/نگ .
بنابرآنچه گفته شد دردستگاه صوتي زبان تركمني 11 واج صامت ِ فعّال و 15 واج صا مت ِ غيرِفعّال وجود دارد. كه با 24 نشانه حرفي نمايش داده مي شوند.

هجــا
تعريف هجا: هجا از تركيب يك مصّوت بايك يا چند صامت شكل مي گيرد- حدّاقل يك مصوّت ويك صامت – و وجود يك مصوّت دريك هجا الزامي است .بنابراين دريك كلمه تعداد هجاها برابر با تعداد مصوّت هاي ان كلمه است.
درزبان تركمني ساختار كلمات يك هجايي بردو گونه است :
الف- كلمات يك هجايي كه شروع آنها با مصوّت است . و آن برچهار قسم است :
1. كلمات يك هجايي كه ازيك مصوت بلند ويك صامت تشكيل مي شود:
آد ( نام ، اسم )/ vc : at
2. كلمات يك هجايي كه از يك مصوت كوتاه ويك صامت تشكيل مي شود:
آت ( اسب )/ vc : at
3. كلمات يك هجايي كه از يك مصوت كوتاه ودوصامت تشكيل شده است :
آست ( زير ،تحت ) / vcc : ast
4. كلمات يك هجايي كه ازيك مصوت بلند ودوصامت تشكيل شده است :
آرت ( قفا ،عقب ) vcc: art
ب- كلمات يك هجايي كه با صامت شروع مي‏شوند. و بر پنج قسم است:
1- كلمات يك هجايي كه از يك صامت ويك مصوت بلند تشكيل شده است :
بو ( اسم اشاره به معني « اين »)/ cv : bu
2. كلمات يك هجايي كه از يك صامت ويك مصوت بلند ويك صامت تشكيل شده است :
داش ( سنگ ) / cvc: daş
3. كلمات يك هجايي كه از يك صامت و يك مصوت ِ كوتاه ويك صامت تشكيل شده است :
داش ( دور ،بعيد ) / cvc: daş
4. كلمات يك هجايي كه از يك صامت ويك مصوت كوتاه ودو صامت تشكيل شده است :
غورت ( كشك ) / cvcc: gurt
5. كلمات يك هجايي كه از صامت ويك مصوت بلند ودوصامت تشكيل شده است :
غورت ( گُرگ ) / cvcc: gurt
بنابراين هجاهاي تركمني جمعا ً 9 / نُه گونه است كه چهار گونه‏ي آن با مصوت و پنج گونه‏ي آن با صامت آغاز مي شود . بررسي بيشتر درساختمان هجاهاي فوق نكات ذيل را روشن مي كند:
1. در هرهجا وجود يك واج مصوت الزامي است .
2. هجاهاي تركمني كمتر با واج مصوت وبيشتر با واج صامت آغاز مي شوند.
3. بلند وكوتاه بودن مصوت درتنوع تركيب هجاها و معناي كلمات نقش تعيين كننده دارد.
4. درهرهجا حداقل يك واج مصوت ويك تا سه واج صامت وجود دارد.
5. در گروه «ب» چون هجاها با واج صامت شروع مي شوند لذا تعداد هجاها بيشتر است .
عكس قضيه نيز صادق است زيرا در جدول « الف» هجاها با مصوت آغاز شده اند لذا تعداد انها كمتر است . درواقع كشش نهايي جدول « الف» با توجه به اين كه شروع هجا با واج مصوت بوده است همان چهار شكل است وهيچگونه امكان افزايش آن در زبان تركمني وجود ندارد.
كشش نهايي جدول «ب» نيزبا توجه به شروع هجا با واج صامت تعداد 5 است كه حدنهايي هجاهايي است كه با صامت شروع مي شوندو طبيعت زبان تركمني طوري است كه امكان هيچگونه افزايشي وجود ندارد.
6. هرهجا حداكثر به دو واج صامت ختم مي شود وبيشتر ازآن ممكن نيست.
7. كوتاه وبلند بودن واج مصوت درهجا درتمايز معنايي تكواژهاي جفت كمينه ( قرينه )نقش مميزدارد.
نگاه كنيد به مثال هاي رديف 5،4،3،2 از گروه «ب».
نمايش الگوي هجاي زبان تركمني به قرار ذيل است:
( c ), ( c),(cv ),( vc )
توضيح اينكه ما مختاريم هجاي خود را با واج مصوت آغاز كنيم يا واج صامت؛ ولي درواج دوم لزوماً مي‏بايستي واج متقابل را برگزينيم. يعني اينكه چنانچه واج آغازين را مصوت انتخاب كرده باشيم لاجرم واج دوم را بايد صامت برگزينيم و برعكس هرگاه هجاي خود را با واج صامت آغاز كنيم واج بعدي لزوماً مي‏بايستي مصوت باشد ولاجرم واج هاي سوم وچهارم نيز حتما ً صامت خواهند بود.

هجاي باز وهجاي بسته :
هجاها را برحسب نوع واج انتهايي آنها بر دوگونه تقسيم مي كنند : 1. هجاي باز (آچئق) 2 . هجاي بسته (دئمئق) .
1. هجاي باز (آچئق) : هجايي است كه واج انتهايي آن مصوت باشد مثل: بو، شو ،چي ،لي ،. . .
2. هجاي بسته (دئمئق) : هجايي است كه واج انتهايي آن صامت باشد مثل : آق ،ديل ، غوش ،. . .


الفبـاي رسمي ز