خرداد در سالن دفتر مشترک نماینده‌ی مجلس و انجمن میراث در گنبد جلسه‌ی سخنرانی هادی خرمالی داستان‌نویس گنبدی با حضور جمعی از علاقه‌مندان به داستان و نویسندگان و شعرای ترکمن برگزار گردید.

جمعه صبح 15 به گزارش خبر نگار پایگاه خبر رسانی ترکمن های ایران ابتدا طبق جلسه‌ی هفتگی انجمن میراث کتاب ترکمنی صیاد‌خان همراه توسط قربان صحت بدخشان به حضار قرائت و تفسیر شد. سپس توسط یکی از اعضای انجمن میراث بیوگرافی کوتاه داستان نویس گنبدی بیان گردید وی گفت:

هادی خرمالی متولد 1340 از روستای ناظار چاغلی جنوب گنبد فعلاً در گنبد ساکن است.
ابتدایی را در زادگاه و متوسطه را در دبیرستان مطهری گنبد به پایان می‌رساند. فرهنگی دارای لیسانس و صاحب چندین اثر از جمله: چشمانم زنده است ـ الیمه با غم‌های جدایی ـ دخترم حرف بزن ـ مهاجران داغستان و ... وی عضو انجمن میراث و انجمن فیلم گنبد می‌باشد و یکی از کتاب‌های این نویسنده لوح تقدیر و جایزه‌ی ويژه از سوي رئيس جمهور و وزير آموزش و پرورش دريافت كرده است.
سپس هادي خرمالي به تاريخچه‌ي ادبيات داستاني و نحوه‌ي نگارش داستان سخناني ايراد كرد كه در ذيل مي‌آيد:
داستان نيز در فولكولور جاي مي‌گيرد. داستان‌هاي مربوط به تركمن‌ها به صورت ادبيات شفاهي مكتوب ثبت شده مي‌باشد، ادبيات داستان شفاهي كه استاد بدخشان نيز در اين خصوص كاركرده‌اند از پدران، مادران و باغشي‌ها همراه ساز و موسيقي تا به اين مرحله رسيده. باغشي‌هايي چون مرحوم حسين هيوه‌چي معروف به حسين يتيم يكي از آنها ست.
اسپيكي يكي از نويسندگان روسی داستان‌ها را به 6 قسمت تقسيم مي‌كند: داستان‌هاي عشقي ـ تربيتي ـ تاريخي و .... .
ادبيات داستاني از آغوزخان تاكنون:
آغوزنامه توسط بهادرخان 200 سال قبل از ميلاد مسيح منتشر شده است.
از عصر هفتم تا دهم سويگي نامه‌، محبت‌نامه و چند داستان در اين باب به همراه داستان‌هاي فرزند چنگيزخان بنام جوجي و در حين قبول اسلام از سوي قبايل تركمن نگاشته شده است.
در عصر دهم علي شير نوايي تاثير بسزايي در ادبيات ترك و تركمن داشته است.
در عصر دهم تا دوازدهم (ه‍. ق) ادبيات و داستان قبايل ترك خصوصاً تركمن‌ها رشد بسزايي داشته، داستان گوراوغلي در اين عصر نگاشته شده و نويسندگان بنام: امثال: برخوردار تركمن ـ دولت محمد آزادي ـ نورمحمد عندليب اثرهاي جاوداني از خود به جاي گذاشته‌اند، ماغتوم‌قلي نيز در همان ايام ظهور كرده است. در اين عصر كتاب‌هاي بسياري از نويسندگان چون: بايرام خان ـ برخوردار تركمن به زبان فارسي نوشته شده است. يوسف زليخا ـ يوسف احمد ـ شاصنم غريب ـ وعظ آزادي (دولت محمد آزادي) سيف الملك (قربان علي معروفي) در اين دوره نشر شده است.
از عصر 12 تا به امروز علاوه بر داستان‌ سراي مشهور تركمن، ملانفس كه شاه عاشقان نام گرفته شعرايي چون : محمدولي كمينه ـ قربان‌دردي ذليلي ـ ماتاجي ـ مسكين قليچ و ... پا به عرصه‌ي ادبيات تركمن گذاشته‌اند.
سپس مرزهاي سياسي كنوني به وجود مي‌آيد قرارداد معروف آخال بين تركمن‌صحرا و تركمنستان (بين شاه ايران و روسيه تزار) منعقد مي‌شود و از آن طرف تركمن‌هاي افغانستان، يعني تركمن‌ها به سه قسمت تقسيم مي‌شوند. از آن تاريخ ادبيات داستاني در تركمنستان به سه دوره از قرار آخال تا انقلاب اكتبر 1917 و از انقلاب اكتبر تا استقلال تركمنستان 1991 و از استقلال تا به امروز.
نويسندگاني چون آتا قاوشيت رمان پرمان (فرمان) را نشر مي‌كند و به صورت گسترده چاپ و توزيع مي‌گردد سپس با مخالفت بلشويك‌ها جمع‌آوري مي‌شود.
قليچ قلي‌اف نويسنده‌ي رمان مشهور ماغتوم‌قلي كه بعد از انقلاب اكتبر روسيه نگارش مي‌كند.
وي مدتي سركنسول‌گري روس در گرگان را بر عهده داشته است.
البته نويسندگان تركمن صحرا و تركمن‌هاي افغانستان نيز از نويسندگان تركمنستان الگو گرفته‌اند و در اين دوره در بين تركمن‌هاي افغانستان عملاً فعاليت فرهنگي به صورت مكتوب صورت نمي‌گيرد.
البته تنها يك نشريه تحت عنوان گونش به همت محمد صديق امين به زبان تركمني در بین ترکمن‌های افغانستان چاپ مي‌شده است . سپس اين نشريه در ايران نيز بعد از روي كار آمدن طالبان در افغانستان توسط مرحوم عبدالمجيد ايشچي مدتي منتشر گرديد.
تركمن‌هاي ايران بعد از قرارداد آخال:
در عصر پهلوي به علت سانسور شديد كتابي به خصوص به زبان تركمني بسيار نادر چاپ مي‌شد. نه تنها تركمن‌ها بلكه نويسندگان غیرتركمن نيز به علت سانسور شديد به ترجمه روي آوردند تا سال 1337 ، 660 عنوان كتاب كه حدود 90/ نود كتاب، داستان پليسي ـ عشقي از نويسندگان خارجي به زبان فارسي ترجمه گرديد.
از بين تركمن‌ها ملا عبدالغفور آهنگري ـ شاعر جوان مرحوم محمد برازنده قوجق ـ احمد ساري (كتاب خشم قويلي خان) ـ خجايي ـ آي‌محمد آي‌محمد (در امور تئاتر) در باب شعر ـ ستار سوقي مرحوم جرجاني ـ مرحوم قربان گلدي آهونبر ـ مرحوم اراز محمد شاعري ـ مراد دوردي قاضي در خصوص نشر و ... تلاش‌هاي فرهنگي بسياري به يادگار گذاشته‌اند.
و در سال 1332 نشريه‌اي تحت نام «اتحاد تراكمه» به همت غفوري كه يك غير تركمن مي‌باشد انتشار يافته كه مرحوم داغستاني مطالب ديني و آثار بقيه نويسندگان تركمن در آن نشريه درج گرديده است.
در اين بين يكي از فرهنگ دوستان عثماني زحمات فراواني متقبل مي‌شود يعني:
اثر محمود كاشغري كتاب ديوان الغات ترك كه آثاري بس گرانبها براي تمامي ترك‌هاست و نقشه‌ي جهاني در خصوص چگونگي پراكنده شدن تركمن‌ها را تدوين مي‌نمايد.
لطيف پاشا يكي از وزيران عثماني از كتابفروشي امير افندي به قيمت سی/30 لير كتاب گرانبهاي فوق را خريداري مي‌كند حتي 3/سه لير نيز بابت خريد آن دلالي مي‌دهد. كتاب كاشغري چند مشخصه‌ي كامل دارد: زبان ـ فولكولور ـ دايره المعارف تركمن.
نويسندگان و داستان سرايان بنام تركمن از عصر 12 /دوازده هجري قمري تا به امروز:
1- ابوالغازي بهادرخان، خان خيوه خالق (شجره‌ي تراكمه) وي در قلعه‌ي تبرك حومه‌ي اصفهان فوت مي‌كند.
2- ملانفس: شاهكار زهره طاهر و زندگي‌نامه‌ي قره‌ اوغلان را به صورت داستان منتشر مي‌كند كه فرد بسيار تلاشگري بوده است.
3- عبدالستار قاضي: داستان همراه شعر (شعر و نثر) تدوين مي‌كند وي در گوك‌تپه چشم به جهان گشوده است.
4- قربانعلي معروفي يكي از فرزندان سرداران بنام بوده و از طايفه يمرلي، شاهكار داستان »يوسف احمد» .
5- احمد آخوند گرگانلي ـ شاهكار داستان‌هاي كوتاه از جمله: «ير سيزه يره دؤكلن غان» در بالقان زندگي كرده، وي ارادت خاصي به بالقان داشته است.
6- عبدا... شاه بنده، شاهكار «صياد همراه».
7- بي‌بي رابعه لوگاشيوا ـ شاهكار تركمن‌هاي ايران در بايرام عالي تركمنستان به دنيا مي‌آيد البته درباره‌ي كودكان نيز بسيار نوشته است، محقق و داستان‌نويس در مسكو تحصيل كرده است.
8- حاج مراد دوردي قاضي متولد كميش‌دفه ساكن گنبدكاووي، هنوز در سن 80 / هشتاد سالگي در قيد حيات مي‌باشد وي مي‌گويد تا زنده‌ام قلم را كنار نمي‌گذارم. اولين ناشر كتاب‌هاي تركمني در ايران و مختومقلي‌شناس و تفسير شعرهاي مختومقلي را در دو جلد به رشته تحرير در آورده است.
9- مرحوم نورمحمد متقي متولد كميش دفه ـ فرهنگي خالق: فرهنگ لغات سينا و سليم (فارسي ـ تركمني و تركمني) ايشان 28 / بیست و هشت سال در اين خصوص زحمت كشيده‌اند و سفرهاي زيادي به نقاط مختلف تركمن صحرا خصوصاً جرگلان داشته‌اند تا لغات اصيل تركمني را جمع‌آوري نمايند حتي براي پيداكردن معناي بعضي لغات در آن دوران كه دسترسي به تلفن و اينترنت و ... نبود متقبل سفرهايي شده‌اند.
10- دكتر عبدالرحمن ديه‌جي ـ خالق داستان‌هاي كوتاه و بلند از جمله سگ‌ هار ـ سگ من آقجا و ... مترجم ـ شاعر ـ اولين مترجم كتاب مختومقلي به فارسي ـ مدير اولين نشريه رسمي تركمن‌صحرا و گلستان بعد از انقلاب و ...
11- عبدالرحمن اونق: قلم شيوايي دارد خالق كتابهاي راز خاير خوجه ـ آواي صحرا و .... .
12- مرحوم منصور گرگاني ـ وي كتاب‌هاي اقتصادي نوشته‌اند: مسئله زمين در صحراي تركمن ـ اقتصاد گرگان و دشت و در نشريات اقتصادي مختلف قلم‌فرسايي كرده‌اند وي داراي دكتراي حقوق و قبل از انقلاب و اوايل انقلاب در خصوص مشكلات تركمن‌ها زحمات بسياري متقبل شده‌اند وي متولد آق‌قلا (چن‌سولي) و ساكن تهران بوده است.
13- استاد گنبد دردي اعظمي راد ـ محقق ـ نويسنده ـ صاحب چندين آثار مي‌باشد. از جمله سفرنامه‌ي حج ـ سفرنامه تركمنستان و ترجمه‌ي ديوان مختوقلي و ...
14- عبدالرحمن آخوند تنگلي بيش از 50/پنجاه اثر مذهبي ـ اجتماعي به رشته‌ي تحربر در آورده است. و مدير يكي از بزرگ‌ترين حوزه‌ي علميه بنام عرفان آباد مي‌باشد.
15- يوسف قوجق ـ رمان نويس مدير مسئول ياپراق ـ رمان «نبرد در قلعه‌ي گوگ دفه» يكي از آثار ارزشمند اوست.
16- صالح پاك چوگان ـ رمان نويس. برنده‌ي جايزه‌ي دوچرخه‌ي طلايي.
17- موسي جرجاني صاحب امتياز اقتصاد گلستان ـ محقق ـ پژوهشگر ـ آثار‌هاي بسيار ارزشمندي دارد.
البته تمامي استاداني كه نام برده‌ام به جز چند نفر اكثراً در حوزه‌ي داستان و رمان قلم فرسايي نكرده‌اند بلكه پژوهشگران و نويسندگان تاريخ، شاعر و ... مي‌باشند بنده ضمن ارادت خاص به آنان همگام با نويسندگان ادبيات داستاني به صورت اجمالي از استادان فوق‌ نيز ياد كرده‌ام كه بحث حاشيه‌اي را مي‌طلبيد جا دارد از محققان ارجمند كاكا بدخشان ـ استاد آنادردي عنصري ـ محمود عطاگزلي و ... كه آثارهاي گرانبهاي در خصوص فرهنگ اصيل قوم‌مان نگاشته‌اند نهايت سپاسگزاري را دارم.
در خاتمه نويسنده‌ي گرانقدر صحرا ‌هادي خرمالي به نحوه‌ي تحرير اولين اثرش اشاره‌ كرد، ولي گفت: يكي از همكلاسي‌هايم، دوست خوبم در جنگ تحميلي شهيد شد به ياد او اولين داستانم را تحت عنوان (چشمهايم زنده است) را نوشتم سپس شروع به قلم فرسايي در امور داستان در وجود من هویدا شد البته كتاب (داستان) مهاجران داغستان بيوگرافي و زندگي نامه‌ي بزرگان مذهبي تركمن صحرا مي‌باشد که از سوي وزارت آموزش و پرورش لوح ويژه و احكام برتر دريافت كردم و اثر بازماندگان در خصوص كشتار دهلي بابا ( بالقان) 2000 نفر تركمن اکثراً زن و کودک از صبح تا ظهر در دوران استالين كشته مي‌شوند و فيلم‌نامه ي آن در آموزش و پرورش مقام برتر را كسب كرد. و آخرين اثرم كتاب «نمره‌ي بيست» براي آموزش و پرورش مي‌باشد.
در پايان از دوستان طلب كمك مي‌كنم سوژه‌ي تاريخي و ... به ياد دارند مرا راهنمايي بفرمايند. وی در پايان عنوان كرد:
در كل داستان‌ها به سه صورت: داستان بلند ـ كوتاه و داستانك نوشته مي‌شود.
خرمالی با قرائت داستانك در باب زندگي شاعر مرحوم قربان‌گلدي آهونبر به سخنانش خاتمه داد.
سپس استاد آنا دردي عنصري از بيانات شيواي هادي خرمالي در باب داستان‌ نويسي تجليل كرد و محمد قوجقي انتقاداتي به نحوه‌ي پردازش به داستان هاي تاريخي داشت.
آنگاه خرمالي به پرسش حضار پاسخ داد.


آنه‌محمد بیان داشلی برون خبرنگار پایگاه خبر رسانی ترکمن های ایران